تبلیغات
شهدادب - مطالب دانش های زبانی وادبی

استعاره در لغت به معنای عاریه خواستن لغتی به جای لغتی دیگر است.در استعاره واژه ای به جای واژه ی دیگر به علاقه ی مشابهت به کار می رود.
استعاره نوعی از مجاز است .البته از تشبیه هم بیرون می آید و آن زمانی است که همه ی پایه های تشبیه جز مشبه به  حذف شودکه به آن مشبه به استعاره گویند.

ژرف ساخت و زیر بنای هر استعاره یک جمله ی تشبیهی است.به جمله ی زیر توجه کنید:

قد و قامتش        مانند             سرو            بلند بود.
مشبه          ادات تشبیه       مشبه به       وجه شبه

حال تشبیه بالا را فشرده تر می کنیم تا از آن فقط مشبه به باقی بماند ولی دراین صورت باید در جمله ی ما قرینه هایی به کار رود که ذهن خواننده را از معنای حقیقی و اصلی منصرف کند و به معنای مجازی ان راهنمایی کند.

اگر در تشبیه بالا همه ی پایه ها حذف شود و بگوییم :  سروی را دیدم؛ خواننده مقصود اصلی نویسنده را در نخواهد یافت که آیا منظورش همان سرو در باغ است یا رفیق و یارش .بنابراین نیاز به قرینه هایی است که منظور مشخص شود :

سروی را دیدم که با ناز راه می رفت.
در این جا سرو استعاره از  بلند قامتی انسانی است.

به قرینه هایی که در عبارت آمده قرینه ی صارفه گویند. به مثال های زیر توجه کنید:

شیری را در جبهه ی جنگ دیدم که با دشمنان اسلام مبارزه می کرد.(شیر:استعاره از رزمنده شجاع)
دریایی مشغول سخنرانی بود.(دریا: استعاره از دانشمند توانا)
گلی گم کرده ام می جویم آن را // به هر گل می رسم می بویم آن را // گل من یک نشانی در بدن داشت
گل: استعاره از شخص عزیز

بتی دارم که گرد گل  ز سنبل سایه بان دارد        بهار عارضش خطی به خون ارغوان دارد

بت :استعاره از یار زیبا
گل : استعاره از صورت زیبا
سنبل : استعاره از موی
می خواهد بگوید  موی و گیسوان یار من در اطراف صورت زیبا و گلگونش قرار گرفته است.

آیا می توانید استعاره را در مثال های زیر تشخیص دهید؟
1-شمس و قمرم آمد سمع و بصرم آمد                  و آن سیم برم آمد و آن کان زرم آمد (مولوی)
2-مرا در خانه سروی هست کاندر سایه ی قدش    فراغ از سرو بستانی و شمشاد چمن دارم (حافظ)
3-تا تو را جای شد ای سرو روان در دل من             هیچ کس می نپسندم که به جای تو بود(سعدی)

 این نوع از انواع استعاره را استعاره ی آشکار یا مصرّحه می گویند.



 
ادامه مطلب

طبقه بندی: دانش های زبانی وادبی،
برچسب ها: آرایه های ادبی، استعاره، استعاره مصرحه/آشکار، منبع:برگرفته از وب وینا،

تاریخ : جمعه 25 فروردین 1396 | 07:35 ق.ظ | نویسنده : شرافتی |
جهت دانلود روی تصویر کلیک نمایید.









طبقه بندی: پاورپوینت، آموزشی، دانش های زبانی وادبی، فارسی سال هشتم،

تاریخ : دوشنبه 6 بهمن 1393 | 03:02 ب.ظ | نویسنده : شرافتی | نظرات

                                                                    

قابل توجه دانش آموزان عزیز

پسوند " ان " یکی ازنشانه هایی است که در کتاب زبان فارسی دبیرستان به آن پرداخته می شود .

این پسوند انواع و کاربردهای متفاوتی دارد.کاربرد هایی چون نشانه  زمان، شباهت و ...

اینک برای شناخت بهتر آن به مثال های زیر نظری بیاندازیم .

ziba فلانی نالان است . یا  او گریان است .

در این دو جمله دو ویژگی نالان و گریان به کسی نسبت داده شده است.یعنی فلانی در حال نالیدن و یا گریستن است.پس نال وگری بن های مضارعی هستند که با اضافه شدن ان به آن هابیانگر حالتی خاص درشخص شده اند در نتیجه چون ان در کلمات نالان و گریان نشان دهنده ی حالت است  به آن پسوند حالت می گویند .در این صورت صفت فاعلی نیز ساخته می شود .

کلمه های دیگر : لغزان  ، خواهان و...

zibaهنرمندان نوای زندگی سردادند.

ان در کلمه ی هنرمندان در مفهوم جمع به کار رفته است پس به آن پسوند جمع می گوییم .همچنین در کلمات سران ، پیران ، منشیان و...

ziba بگذار تا بگریم چون ابر در بهاران

ان در واژه ی بهاران بیانگر زمان است یعنی در هنگام بهار همچون ابر بگریم .پس ان در این واژه پسوند زمان است . کلماتی دیگر : سحرگاهان ، بامدادان و ...

zibaپشتش چون کوهان خمیده بود .

کوهان یعنی شبیه به کوه پس ان در واژه ی کوهان بیانگر شباهت است و به همین دلیل به آن پسوند شباهت می گوییم .

zibaگیلان از شهرهای شمالی ایران است.

گیلان یعنی محل مردم گیل پس ان در این واژه مفهومی مکانی دارد و به آن پسوند مکان گویند .

کلمات دیگر : چناران ، توران و...

 ان در بعضی کلمات پسوند نیست بلکه جزء حروف اصلی کلمه است مانند : مهمان ،جوان ، مرجان و...

راه تشخیص ان در مفهوم پسوند و یا حروف اصلی کلمه این است که ان  را از انتهای واژه حذف کنیم اگر واژه باز هم دارای معنی بود ان بیانگر پسوند است در غیر این صورت جزءحروف اصلی کلمه خواهد بود.


طبقه بندی: آموزشی، دانش های زبانی وادبی،

تاریخ : سه شنبه 1 اسفند 1391 | 11:33 ب.ظ | نویسنده : شرافتی | دل واژه
                                         
ترجیع بند شعری است که از بندهای مختلف تشکیل شده است .هر بند مانند یک غزل است (هم از لحاظ ظاهر وهم از لحاظ موضوع).بین بندهای یک ترجیع بند یک بیت تکراری می اید که به آن بیت « برگردان» یا بیتِ « ترجیع» می گویند.

                          - دارای چند بند است.
                          -هر بند با یک بیت تکراری به بند بعد وصل می شود.
 ترجیع بند          -ترتیب قافیه ها در هر بند مانند غزل است.
                         -ترجیع بند مخصوص شعر فارسی است.
                          -موضوعِ ترجیع بند عشق ،مدح،عرفان واجتماع است.




معروف ترین ترجیع بند سرایان زبان فارسی :    1-فرخی سیستانی
                                                                               2-سعدی
                                                                               3-هاتف اصفهانی
                                                                               4-وحشی بافقی



نمودار خطی یا گرافیکی ترجیع بند:
    ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــx           ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــx
    ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ             ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــx
    ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ             ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــx 
    ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ             ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــx 
                                                                                    
                              ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
                              ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                  (تکراری)

 ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــo            ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــo
 ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ             ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــo
 ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ             ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــo
 ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ             ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــo 
                            ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
                           ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                  (تکراری)




ادامه مطلب

طبقه بندی: آموزشی، دانش های زبانی وادبی، فارسی سال هشتم،

تاریخ : پنجشنبه 5 بهمن 1391 | 07:39 ب.ظ | نویسنده : شرافتی |

            انواع واژه وجمله از نظر ساختمان

                                   

واژه ی ساده : واژه ای که از یک جز تشکیل شده باشد.

مثال:چشم - سنگ

واژه ی غیر ساده: واژه ای که بیش از یک جز دارد.

مثال:خودبینی -شایستگی

انواع واژه ی غیر ساده

مشتق  : كه از یك تكواژ آزاد و مستقل و یك تكواژ وابسته (وند) تشكیل می شود.

مثال: کوشش ، هفته، دانا، عروسک، نمک زار، نمکدان، کوهستان

مركب: كه حداقل از دو تكواژ كه هر یك مستقلاً معنا دارند، ساخته شده است.

مثال: گلاب، دل پذیر ، کار خانه، جوان مرد،دادستان (ستان بن مضارع «ستاندن»است) ، سخندان

مشتق مركب: كه ویژگی های مشتق و مركب را با هم دارد.

مثال: دانشجو، آبمیوه گیری، هیچ کاره ، خودشناسی

انواع جمله : جمله ی ساده- جمله ی غیر ساده

                              

این هم پاورپوینت این مطلب امید که مورد استفاده ی شما عزیزان قرار بگیرد.


ادامه مطلب

طبقه بندی: دانش های زبانی وادبی، فارسی سال نهم، فارسی سال هشتم،
برچسب ها: انواع واژه وجمله، واژه وجمله ی ساده وغیر ساده، فارسی دوم وسوم راهنمایی،

تاریخ : یکشنبه 19 آذر 1391 | 06:37 ب.ظ | نویسنده : شرافتی | نظرات



 




میانوند «ا»
این میانوند در ترکیب با واژه‌ای دیگر گاه بر معنای «ترتیب» و گاه بر معنای «همگی» دلالت می‌کند وپیوسته با واژه ی قبل و بعد خود نوشته می‌شود:

تنگاتنگ               دمادم                    دوشادوش          
 رویاروی              سراپا                    سراسر



میانوند «به»
برای دیدن اطلاعات بیش‌تر، اینجا کلیک کنید.
این میانوند برای نشان دادن ترتیب به کار می رود وهمواره با یک فاصله از واژه ی قبل وبعد خود نوشته می شود:
جابه جا                             رخ به رخ                   رو به رو             زبان به زبان          

سینه به سینه                 لنگه به لنگه              مو به مو                یک به یک



میانوند «تا»
برای دیدن اطلاعات بیش‌تر، اینجا کلیک کنید.
این میانوند در ترکیب با واژه ای بر معنای همگی وکلی دلالت می کند و همواره با یک فاصله از واژه ی قبل وبعد خود نوشته می شود:

سر تا پا                          سر تاسر                         گوش تا گوش

  میانوند «و»
این میانوند برای ترکیب دو واژه که با هم بر یک معنای مشترک دلالت می‌کنند به کار می‌رود و همواره با یک فاصله از واژه ی قبل و بعد خود نوشته می‌شود:

شست وشو                  پرس وجو              جست وجو           
 رُفت وروب                  کندوکاو                 گفت وگو







طبقه بندی: دانش های زبانی وادبی، فارسی سال هشتم،
برچسب ها: دانلود انواع وند، پسوند، پیشوند، میانوند، منبع کلک آزادگان،

تاریخ : شنبه 18 آذر 1391 | 12:00 ب.ظ | نویسنده : شرافتی | نظرات

راستی تاکنون فکر کرده اید چرا املا می نویسیم ؟

اگر چه ما در سال های گذشته هدف و فایده ی درس املا را به خوبی نمی دانستیم امّا از تبدیل کردن گفتار به نوشتار لذّت می بردیم. معلّم کلمات را با صدایی رسا بر اساس فارسی معیار جمله جمله ادا می کرد و ما سعی می کردیم تلفّظ صحیح کلمات را به پیروی از او بیاموزیم.

هرگاه معلّم، املا می گفت هم گوش می کردیم ، هم در باره ی جمله ها می اندیشیدیم و هم به معنی کلمات توجّه می کردیم. قبل از دادن ورقه نوشته ی خود را آهسته می خواندیم و آن را در صورت نیاز اصلاح می کردیم. بنا براین اگر موفّق شدیم که مهارت های گوش کردن ، نوشتن و خواندن را در کنار هم کسب کنیم، به کمک املای تقریری بوده است.

                                          

    منظور از املای تقریری چیست ؟

تقریر به معنی بیان کردن است و املای تقریری آن است که معلّم متن املا را به تدریج قرائت کند و ما آن را بنویسیم .پس به کمک املای تقریری :

۱- مهارت گوش کردن را کسب می کنیم.

۲- با تلفّظ صحیح کلمات و جملات آشنا می شویم.

۳- دقّت و حافظه ی خود را تقویت می کنیم.

۴- شنیده ها را بهتر درک می کنیم.

۵- گفتار را به نوشتار تبدیل می کنیم.

۶- شنیده ها را درست، زیبا و خوانا می نویسیم.

                                                                                                                        


ادامه مطلب

طبقه بندی: دانش های زبانی وادبی،
برچسب ها: چرا املا می نویسیم، املای تقریری چیست، هدف از املا گویی، املای فارسی راهنمایی، قواعداملانگاری، گروه کلمات،

تاریخ : یکشنبه 23 مهر 1391 | 10:53 ق.ظ | نویسنده : شرافتی | نظرات

    مصدر

مَصْدَر: منشأ، اصل، بنیاد، سرچشمه، منبع. / جای بازگشتن فعل، اسم، صفت و قید. / جای صادر كردن فعل، اسم، صفت و قید. و در اصطلاح دستور زبان، مصدر، كلمه ای(اسمی) است كه معنی اصلی فعل، برخی اسم ها، صفت ها و قیدها را دربردارد بدون آن كه بر زمان یا شخص معیّنی دلالت كند.



ادامه مطلب

طبقه بندی: دانش های زبانی وادبی،

تاریخ : سه شنبه 23 اسفند 1390 | 04:44 ب.ظ | نویسنده : شرافتی | نظرات

   قید: کلمه ای است که به مفهوم فعل چیزی اضافه می کند و فعل را وابسته و مقیّد به چیزی می کند. 


ادامه مطلب

طبقه بندی: دانش های زبانی وادبی،

تاریخ : پنجشنبه 18 اسفند 1390 | 05:49 ب.ظ | نویسنده : شرافتی | نظرات

نکات زبانی وادبی فارسی دوم

ساده و غیر ساده

ساده : كلمه هایی هستند كه بیش از یك جز ندارند یعنی نمی توان آن ها را به بیش از یك جز تقسیم كرد .

غیر ساده : واژه هایی هستند كه بیش از یك جز دارند یعنی از دو یا چند قسمت ساخته شده اند .

در كلمه های غیر ساده یك یا چند جز به پایه افزوده می شود به این افزوده ها وند می گویند .

پایه : به آن جزیی از كلمه می گویند كه معنی كامل و مستقلی دارد . نام دیگر پایه تكواژ آزاد است .

انواع وند ها : وند از نظر جای قرار گرفتن در ساختمان واژه به سه نوع پیشوند و میانوند و

پسوند تقسیم می شوند . وندها جز معنا دار واژه نیستند بلكه به جز معنا دار می چسبند و واژه

جدید می سازند .

مهم ترین پیشوند ها :

با + اسم  :  با استعداد                                     ن + بن فعل  :  نشكن – نسوز

 بی + اسم  :  بی هنر                                       هم + اسم  :  هم خانه – هم درس

نا + صفت  :  نا مناسب                                    نا + بن فعل  :  ناشناس – نایاب

نا + اسم  :  نا سپاس

مهم ترین پسوند ها :

 صفت + ی  : سفیدی – خوبی                            اسم + ی  : بقالی – نجاری

بن ماضی + ار  : كردار دیدار                            بن مضارع + ه  : خنده – پوشه – تابه

اسم + ه  : زبانه – چشمه                                       صفت + ه  : زرده – شوره – تیغه

اسم + بان  : پاسبان -  دربان                                  بن مضارع + ش  : روش – گویش

اسم + ستان  : گلستان – قلمستان                            اسم + گاه  : خوابگاه - شامگاه

اسم + زار  : ریگزار – لاله زار                                اسم + چه  : دریاچه - قالیچه

 بن ماضی + ن  : دیدن – پریدن                               اسم + ك  : شهرك - مردك

صفت + ا  : پهنا – گرما

پسوند نسبت ( صفت نسبی )

 یكی از راه های ساختن واژه های جدید افزودن  "وند " به پایه ی واژه است . جدول زیر پسوند های نسبت را نشان می دهد :

                            پایه ی واژه         پسوند نسبت          واژه ی جدید

                                زر                      ین                     زرینه

                              چوب                    ینه                    چوبینه

                               بهار                      ه                      بهاره

                              نیلوفر                    ی                    نیلوفری

 با افزودن این پسوند ها واژه های جدید با معنی جدید ساخته شده است . به واژه های جدید كه با این پسوند ها درست می شوند صفت نسبی می گویند .

انواع واژه های غیر ساده

واژه های غیر ساده بر سه نوع اند :  1 – مشتق  2 – مركب  3 – مشتق/ مركب


طبقه بندی: دانش های زبانی وادبی،

تاریخ : دوشنبه 15 اسفند 1390 | 08:22 ب.ظ | نویسنده : شرافتی | نظرات

مشتق

كلمه ای است كه از یك جز معنادار (پایه ) و یك یا چند " وند " تشكیل می شود . مانند :

دانشمند ( دان + ش + مند )                             سبزه زار ( سبز + ه + زار )

توجه : واژه های " یخ بندان  و دانش سرا و راه آهن " مشتق نیستند چون كه بیش از یك جز

معنادار در آن ها به كار رفته است .

نكته مهم : پسوند های زیر مشتق نمی سازند :

 1 _ نشانه جمع ( ان و ها ) مانند درخت ها و زنان 2 – " تر " و " ترین " مانند بهتر و برترین

 در این جا چند نوع واژه مشتق ساخته شده آورده می شود :

پیشوند " نا "+ اسم ← نافرمان – ناشكر              اسم + پسوند " ور " ←هنرور – نامور                    

اسم + پسوند" گر "← مسگر و آرایشگر           بن مضارع + پسوند " ان " ← گریان و خندان

 مركب

 واژه هایی هستند كه از دو جز معنادار( پایه ) یا بیشتر تشكیل می شوند یعنی تمام اجزای تشكیل دهنده واژه های مركب معنادار هستند .

  مانند : یك رنگ - مداد پاك كن -  گل آب پاش .

  ساختمان واژه های مركب

 اسم + اسم  ←  شاهكار - شب بو – خرگوش – شترمرغ – پسرعمو – روزنامه و ...

 صفت + اسم  ←  چهل چراغ – چهل ستون – دوپهلو – سیاه چادر – نخست وزیر – نو روز

 اسم + بن مضارع   ←  گوش مال – نامه بر – گل فروش – نمك پاش - دست بوس

اسم + بن ماضی  ←  كاركرد – رهاورد – دست برد

اسم + صفت  ←  قد بلند – بالا بلند – ریش سفید – پابرهنه

ضمیر + اسم  ←  خود نویس – خود تراش – خودكار

پرسش و مثال :

1 - پسوند واژه های آسایشگاه و صبحگاه از نظر مفهوم یكی هستند یا خیر ؟ خیر در آسایشگاه

پسوند مفهوم مكانی دارد و در صبحگاه مفهوم زمانی

2 – در واژه ناهماهنگی چند وند بكار رفته است ؟ دو پیشوند " نا " و "هم" و یك پسوند "ی "

3 – در جمله " در نسیم خنك و خیس خزان لرزان اند " كلمه غیر ساده كدام است ؟ لرزان

4 – در شعر " فرو برده در سینه ی تنگ سنگ           پی جستن زندگی ریشه ها " چند واژه غیر ساده به كار رفته است ؟ سه واژه ( جستن – زندگی – ریشه ) .

5 – در جمله های زیر پسوند نسبت مشخص شده است :

شب بود و صدای آسمانی او اگر چه محزون بود از عمق جان بیرون می آمد . صدای او رنگین

بود و غمگین اما همچون سیمینه ها روح را پاك و سفید می گرداند . زرین نغمه های بهاره از

راه رسیده بود و گل ها و چمن زاران را منور ساخته ...

6 – در عبارات زیر مشتق با رنگ قرمز و مركب با رنگ آبی مشخص شده است :

زبان وسیله ای پویا و نظام مند است كه در جوامع بشری به دلیل قرار گرفتن در جغرافیای ویژه

و پیوند با فرهنگ خاص لهجه ها و گویش ها زبان های مخصوص خود را دارند ام همه ی این

ها در یك سرزمین گرد می آیند و زبان جمعی آن ملت را پدید می آورند .

زبان فارسی موسیقی دل نوازی است كه یك عمر در گوش من خوانده شده و دلم را به وجد

آورده است . این زبان به چشم اندازهای  سرزمین من وسعت می دهد و مرا از مرز های امروز

فراتر می برد پس هر گاه می بینم كه زبان فارسی خوار شده است غمگین و تلخ كام می شوم .

 یاد باد آن روز های شعلـه ور                                 عشق بود و سوزهای شعله ور

یاد آن سربند های سبز و سرخ                                آن همه لبخندهای سبز و سرخ

آه از آن خیبر گشایان خبیــر                                شعله نوشان سرافراز و بصیــر  

مردمی آیینه دار عـاشقـــی                                 چشمشان باغ و بهار عاشقــی        

 شهر ما آیینه زاری سـرخ بود                                هر طرف رد سواری سرخ بـود

 كاش با آیینه خلوت داشتـم                                 ذره ای در عشق همت داشتیـم

جمع

به اسمی كه بر بیش از یكی دلالت دارد جمع می گویند . مانند : مردان – میوه ها و ...

نشانه های جمع

در زبان فارسی نشانه های جمع به دو صورت به كار می روند :

 الف ) نشانه های جمع فارسی : نشانه های جمع در زبان فارسی " ها " و " ان " می باشد .

نكته : كلمه هایی كه آخرشان به " ا " و " و " پایان می پذیرد در هنگام جمع بسته شدن با " ان " به آخرشان " ی " میانجی اضافه می شود . مانند :  آشنا + ا  ← آشنایان

 كلمه هایی كه آخرشان به " ه " ختم می شوند هنگام جمع بسته شدن با " ان " ; " ه " به " گ " تبدیل می شود. مانند : رفته + ان ← رفتگان   

توجه : باید دانست پسوند " ان " همیشه نشانه جمع نیست گاهی به همراه كلمه های دیگر می آید و مفهوم دیگری را میرساند :

1 – پسوند مكان : گیلان – دیلمان

2 – پسوند زمان ك سحرگاهان – بهاران – صبحگاهان

3 – پسوند صفت ساز : خندان – گریان – نالان

5 – پسوند اسم ساز : آشتی كنان – حنابندان – یخ بندان

 ب ) نشانه های جمع عربی : برخی از اسم های عربی با نشانه های جمع آن زبان وارد زبان

فارسی شده اند كه در زیر توضیح داده می شوند :

1 – " ین " : معلمین – محصلین – محققین                   2 – " ون " : روحانیون – انقلابیون

3 – " ات " : تقریرات – اصطلاحات – آیات – اطلاعات

توجه : واژه های فارسی را نباید با نشانه های جمع عربی جمع بست بنابراین گفتن آزمایشات و فرمایشات نادرست است و باید به جای آن از " آزمایش ها و فرمایش ها " استفاده كرد .


طبقه بندی: دانش های زبانی وادبی،

تاریخ : دوشنبه 15 اسفند 1390 | 08:21 ب.ظ | نویسنده : شرافتی | نظرات

جمع مكسر :

در زبان عربی برخی از اسم ها بدون نشانه ی جمع و با افزودن و كم كردن و یا تغییر حركت می آیند كه به آن ها " مكسر " می گویند . این جمع ها برای خود مفرد هم دارند :

                                         مفرد                        جمع مكسر      

                                       معدن                         معادن

                                       طبیب                         اطباء

                                       رجل                         رجال

                                       كتاب                          كتب

                                      كوكب                         كواكب                                       

نكته : واژه های مكسر عربی را نباید با نشانه های جمع فارسی یا عربی جمع بست بنابراین نباید گفت : اشخاص ها و امورات .

 بعضی از وزن های معروف جمع مكسر عربی كه در فارسی كاربرد زیادی دارند عبارت اند از :

1 –  أفعال :  جسم اجسام    /     لفظ الفاظ

2 –  فعول  :   درس دروس   /    علم علوم

3 –  افعله  :   متاع ←  امتعه     /    لسان السنه

4 –  فعل  :    ملت ملل         /   حكمت حكم

5 -  فعال :    نكته نكات       /   جبل جبال

مثال و پرسش :          

1 - در جملات زیر وازه های جمع با قرمز و وازه های جمع مكسر با آبی مشخص شده اند :

ادبا وعرفا و سخنوران ایرانی حقایق اسلامی را با جامعه زیبای شعر فارسی آرایش داده اند.

 گهی از رفتگـان تاریخ خوانـــد                       گه از آینده خبارات رسـانـد

عیب كسان منگر و احسان خویش                      دیده فرو بر به گریبان خویش

2 - جمع كدام یك از كلمه های زیر نا درست است ؟ دراویش بازرسین متكبرین اولیا

 شخص ها افراد ها انتقادات رسل مدرسین

 پاسخ : بازرسین ( بازرس كلمه فارسی است و نباید با نشانه جمع عربی جمع بسته شود )

         دراویش ( درویش كلمه فارسی بوده و جمع مكسر ندارد ) 

         افراد ها ( افراد جمع مكسر است و نباید دوباره جمع بسته شود )

 3 در ابیات زیر كدام واژه ها نشانه جمع دارند ؟

 باز رسیدند شاد زان سوی عالم چو باد                      مست و خرامان و خوش سبز قبایان ما

 دریغ است ایران كه ویــران شـــود                    كنـــام پلنگـــان و شیــران شــود

 توجه : ان در خرامان نشانه جمع نیست .


طبقه بندی: دانش های زبانی وادبی،

تاریخ : دوشنبه 15 اسفند 1390 | 08:21 ب.ظ | نویسنده : شرافتی | نظرات
" موصوف و صفت " و " مضاف و مضاف الیه "

یكی از راه های گسترش واژه ها در زبان فارسی اضافه كردن واژه ها به یكدیگر است كه این كار معمولا" با یك كسره صورت میگیرد .

 معمولا" گسترش واژه ها به صورت زیر انجام می گیرد :

1 –  اسم + اسم  ←  پدر حسن –  مردم ایران

2 -  اسم + ضمیر  ←  مادر او پدر من

 به این تركیب واژه های فوق " مضاف و مضاف الیه " می گویند .

  3 اسم + صفت  ←  مادر مهربان دل دردمند

به تركیب فوق ( شماره 3 ) تركیب وصفی می گویند .

 به موصوف و صفت تركیب وصفی و به مضاف و مضاف الیه تركیب اضافی می گویند .

 نكته مهم : هر گاه كلمه هایی به " ا " و " ه "  و " و" پایان پذیرد به هنگام پذیرفتن صفت یا مضاف الیه آن كلمه " ی " میانجی می گیرد .

مانند : تنهای بی كس كوچه ی باریك موی بلند

توجه : راه شناخت تركیب وصفی و تركیب اضافی این است كه هر گاه در پایان تركیب " تر " اضافه كنیم در صورت معنی دادن تركیب وصفی است و اگر معنی ندهد تركیب اضافی است . مانند :

انسان دانا + تر  معنی می دهد تركیب وصفی

راه مدرسه + تر معنی نمی دهد تركیب اضافی

  نكته : اگر در بین تركیب های وصفی " بسیار " " خیلی " و " زیاد " اضافه كنیم معنی می دهد .  مانند : مشهد بسیار مقدس شعر خیلی فوق العاده

نكته : گاهی یك موصوف به همراه دو صفت می آید ( گاهی هم بیش از دو صفت ) در این صورت دو تركیب وصفی داریم .

 نكته : گاه در زبان فارسی مضاف و مضاف الیه و موصوف و صفت جا به جا می شوند . این جا به جایی باعث ساختن واژه هایی جدید و گاه زیبایی در كلام می شود . مثلا" گلاب واژه ی جدیدی است كه از جا به جایی " آب گل " ساخته شده و تند باد كه در اصل " باد تند " بوده است .

 نكته : این واژه های جدید از نظر ساخت اغلب مركب هستند یعنی واژه های بلن قامت و نیك مرد و گلاب و تند باد مركب می باشند .

 مثال و پرسش :          

 1 - در تمرین های زیر تركیب های وصفی را پیدا كنید :

 به دشت پر شقایق باد سرمست                          تو پنداری كه پا ورچین گذر داشت

نالم به دل چو نای من اندر حصار نای                 پستی گرفت همت من زین بلند جای

 پاسخ : دشت پر شقایق و باد مست /  بلند جای

 2 -  در تمرین های زیر تركیب های اضافی را پیدا كنید :

یقین حال دل فایز ندانی                    لب من تشنه و لعل تو سیراب

ای كاش كه جای آرمیدن بودی             یا این ره دور را رسین بودی

 پاسخ : حال دل و دل فایز و لب من و لعل تو /  جای آرمیدن




طبقه بندی: دانش های زبانی وادبی،

تاریخ : دوشنبه 15 اسفند 1390 | 08:20 ب.ظ | نویسنده : شرافتی | نظرات

آرایه های ادبی

  1 – تلمیح

شاعر یا نویسنده گاهی برای زیباتر ساختن سخن یا تاثیر گذاری بیشتر آن به اشاره و غیر مستقیم از آیات و روایات و احادیث و داستان ها و یا رویداد های مهم تاریخی و ... استفاده می كند . به این شیوه ی بهره گیری از كلام تلمیح می گویند . مانند :          ذات او دروازه شهر علوم                      زیر فرمانش حجاز و چین و روم

در مصراع اول بیت بالا به حدیث " انا مدینه العلم و علی بابها " اشاره شده است .

 نكته : گاهی واژه هایی كه آرایه تلمیح را بوجود می آورند مراعات نظیر هم هستند .

 مانند دو واژه اسكندر و دارا در بیت زیر :آیینه ی سكندر جام می است بنگر   //  تا بر تو عرضه احوال ملك دارا

 این بیت تلمیح دارد و به جنگ اسكندر مقدونی و دارا ( داریوش ) پادشاه معروف هخامنشی اشاره دارد و علاوه بر این واژه های اسكندر و دارا مراعات نظیر هم هستند .

 2 – تضمین

 یكی از راه های زیبا سازی و تاثیر گذار كردن نوشته ی ادبی بهره گیری از سخنان بزرگان و كلمات قصار و امثال و حكم است .

 نویسندگان با استفاده از این جملات و گاه آیات و ابیات بر اعتبار و ارزش كلام خود می افزایند . به این حالت تضمین می گویند .        مثلا"در شعر زیر سعدی بیت دوم را از فردوسی تضمین كرده است :

چه خوش گفت فردوسی پاكزاد                          كه رحمــت بر آن تربت پــاك بــاد

"میازار موری كه دانه كش است                       كه جان دارد و جان شیرین خوش است"

 تفاوت تلمیح و تضمین

 در آرایه تضمین قسمتی از حدیث یا سخن عینا" نقل می شود اما در تلمیح آیه یا حدیث و یا سخن عینا" نقل نمی شود بلكه به معنی و مفهوم آن اشاره می شود

3 – تشخیص

نسبت دادن اعمال انسانی به غیر انسان . در این صورت باید در خیال خود را به جای آن چیزی بگذاریم كه می خواهیم درباره اش بنویسیم و به این ترتیب شادی ها و غم ها و و آرزوهایش را بیان كنیم . مانند :

برخاست صدا از در و دیوار ولی ما  //   با این همه فریاد فروخورده نشستیم

در شعر صدا و فریاد را به در و دیوار نسبت دادیم .

 نكته : هرگاه بعد از نشانه ی ندا ی " ای " غیر انسان قرار گیرد یعنی با غیر انسان صحبت بكنیم آرایه تشخیص بوجود می آید .       مانند :   " ای نسیم سحر آرامگه یاركجاست "

 به آرایه تشخیص "آدم نمایی و یا جان بخشی به اشیا بی جان و شحصیت بخشی ،جاندار پنداری، انسان نمایی پدیده ها " هم می گویند .

  4 – تشبیه

مانند كردن چیزی است به چیز دیگر .

 توجه : هر تشبیه از چهار ركن تشكیل شده است :

الف ) طرف اول ( مشبه ) – كلمه ای است كه آن را تشبیه می كنیم .

ب ) طرف دوم ( مشبه به ) – كلمه هی است كه طرف اول را به آن تشبیه می كنیم .

ج ) ادات تشبیه – كلمه هایی هستند كه طرف اول ( مشبه ) را به طرف دوم ( مشبه به ) پیوند می زنند . مانند : چون – هم چو – مثل و ...

د ) وجه شبه – ویژگی های اول میان طرف اول و دوم است . طرف دوم باید آن ویژگی را به حد كمال داشته باشد و یا به داشتن آن معروف باشد .

 نكته : به ادات تشبیه و وجه شبه اجزای فرعی تشبیه گویند یعنی قابل حذف هستند .

 نكته مهم : گاهی ادات تشبیه و وجه شبه با هم حذف می شوند و طرف اول و طرف دوم با كسره به هم پیوند داده می شوند . اصطلاحا" به این تشبیه اضافه ی تشبیهی می گویند . مانند :

  " رخش پندار همی راند ز دور "              پندار ← مشبه          رخش ← مشبه به

5 – تضاد ( طباق )

دو كلمه ای كه از نظر معنی متضاد باشند . مانند : كافر و مسلمان – سفید و سیاه

اشكم ولی به پای عزیزان چكیده ام   //  خارم ولی به سایه ی گل آرمیده ام  دو واژه خار و گل با هم متضاد هستند .

نكته مهم : فعل ها هم می توانند آرایه تضاد به وجود آورند . مانند : شكستی و نشكستم – بریدی و نبریدم

6 – جناس

هر گاه در شعر یا نثر كلماتی به كار رود كه دارای حروف مشتركی باشند در آن شعر یا نثر آرایه جناس به كار برده شده است . آرایه جناس سبب زیباتر شدن و خوش آهنگ تر شدن كلام می گردد . جناس بر دو نوع است :

الف ) جناس تام : دو واژه ای كه در نوشتن و خواندن یكسان هستند اما در معنی متفاوت ( از نظر معنی با هم فرق دارند ) . مانند :از هر كسی كه آن خلف مرتضی رضا      //        باشد رضا ‚ رضاست از آن كس ‚ خدای توس

در مصراع اول واژه " رضا " به امام رضا گفته می شود اما در مصراع دوم هر دو واژه " رضا " به معنای خشنود و راضی به كار رفته است . یعنی واژه " رضا " در این بیت جناس تام است .

ب ) جناس ناقص كه بر سه نوع است:       جناس حركتی·       جناس اختلافی·       جناس افزایشی

جناس حركتی : دو كلمه كه در تمامی حروفشان مشترك هستند اما تنها در صداهای كوتاه ( فتحه – ضمه – كسره ) با هم متفاوتند .مانند :   گِل با گُل – مِلك با مُلك و ...

جناس اختلافی : دو كلمه ای كه در یك حرف اختلاف دارند . مانند : بار و یار ← اختلاف در اول باد و بید ← اختلاف در وسط                           

یاد و یار ← اختلاف در آخر     ما به فلك بوده ایم یار ملك بوده ایم    //    باز همان جا رویم جمله كه آن شهر ماست

جناس افزایشی : دو كلمه كه در تمام حروف با هم مشترك اما یك واژه  یك حرف بیش تر دارد. مانند :

چو دید آن درفشان درخش مرا// به گوش آمدش بانگ رخش مرا " واژه ی درخش یك حرف از واژه رخش بیش تر دارد

7 – نغمه ی حروف ( واج آرایی)

به تكرار حرف در جمله و یا شعر واج آرایی ( نغمه ی حروف ) می گویند .

 شاعران و نویسندگان از این آرایه استفاده می كنند تا بر تاثیر سخن خود بیفزایند و سبب ایجاد موسیقی در سخن و كلام گردند . مانند :خیزید و خز آرید كه هنگام خزان است        باد خنك از جانب خوارزم وزان است "

 در این بیت حرف " خ " و " ز " تكرار شده است ."

8 – كلمات قصار و امثال و حكم

به جملات كوتاه و پر معنی « كلمات قصار » می گویند . كلمات قصار فشرده و خلاصه ی افكار و اندیشه های بلند است .

در زبان فارسی به برخی از این كلمات قصار « امثال و حكم » نیز می گویند . امثال و حكم جمله ها و بیت هایی هستند كه مردم در سخنان خود بكار می برند . حرف های فراوانی را در چند جمله بیان می كنند و این جملات كوتاه بسیار تاثیر گذارند و به راحتی در ذهن ماندگار می شوند . مانند :

 گر صبر كنی ز غوره حلوا سازی         دوست آن باشد كه گیر دست دوست         در پریشان حالی و درماندگی

قالب های شعر فارسی      1 – قصیده :

  شعری است بر یك وزن و مصراع اول بیت اول آن با تمام مصراع های دوم بیت های دیگر هم قافیه است . محتوای قالب قصیده درباره ستایش و نكوهش و شكر و شكایت و پند و توصیف طبیعت است .

 نكته : قصیده از نظر قرار گرفتن قافیه ها شبیه به غزل است . تعداد بیت های قصیده معمولا" بیش از پانزده بیت است  به عبارت دیگر بیت های قصیده از پانزده تا هفتاد و یا هشتاد بیت است .:

 معروف ترین قصیده پردازان شعر فارسی عبارتند از : رودكی – فرخی سیستانی – منوچهری – ناصر خسرو – مسعود سعد سلمان – خاقانی – انوری – سعدی – ملك الشعرای بهار – مهرداد اوستا  نمودار قالب قصیده این گونه است

ــــــــــــــــــــــــــ* ـــــــــــــــــــــ*                  به بیت اول قصیده "مطلع وبیت آخر آن مقطع "می گویند.

ــــــــــــــــــــــــ    ـــــــــــــــــــــــ*

2 – ترجیع بند

به شعری گفته می شود كه از چند بند تشكیل شود و در پایان هر بند مصراع یا بیتی عینا" تكرار شود بند های ترجیع بند از نظر وزن یكسان بوده اما دارای قافیه های متفاوتی هستند . به مصراع و بیت تكراری پایان بند ها ترجیع( برگردان ) می گویند .

محتوای ترجیع بند درباره عشق و مدح و ستایش است و زیباترین ترجیع بند از هاتف اصفهانی و سعدی شیرازی است


ادامه مطلب

طبقه بندی: دانش های زبانی وادبی، فارسی سال هشتم،

تاریخ : دوشنبه 15 اسفند 1390 | 08:19 ب.ظ | نویسنده : شرافتی | نظرات
.: Weblog Themes By VatanSkin :.